DE OPENBARING AAN JOHANNES
Ἀποκάλυψις Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἣν ἔδωκεν αὐτῷ ὁ θεός, δεῖξαι τοῖς δούλοις αὐτοῦ ἃ δεῖ γενέσθαι ἐν τάχει
(Ap. 1:1)
Het woord ‘apocalyps’ betekent letterlijk: onthulling. In de titel van het laatste bijbelboek gaat het om de onthulling aan Johannes van de toekomende dingen.
Apocalyptiek is een onderdeel van de eschatologie: de leer der laatste dingen.
Lees Griekse grondtekst Ap. 1:1
Ἀποκάλυψις Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἣν ἔδωκεν αὐτῷ ὁ θεός, δεῖξαι τοῖς δούλοις αὐτοῦ ἃ δεῖ γενέσθαι ἐν τάχει (Rev 1:1)
| Apocalyptiek | Wegrukkingp. 3 |
| geschriftenp. 1 | De hemelse moeder p. 3 p. 4 |
| in de Evangelienp. 1 | De vier ruiters p. 4 p. 5 |
| bij Paulusp. 1 | Mannelijke zoonp. 5 |
| Joodsep. 1 | De draakp. 5 |
| christelijkep. 1 | Beestp. 5 |
| Het schemap. 1 | Keizer Nerop. 6 |
| Personificatiesp. 1 | Vrouw op het beestp. 6 |
| Het Godsvolkp. 1 | Babylonp. 6 |
| Getal 144.000 p. 1 p. 2 | Getal 666p. 6 |
| Oosterse astrologiep. 1 | Pseudoprofeetp. 7 |
| 24 ouderlingenp. 2 | Eindoordeel p. 7 p. 8 |
| Het grote zwijgenp. 3 | Beslissende tijdp. 8 |
| Tussentijd p. 3 p. 7 | Kleine tijdp. 8 |
| Vervolging p. 4 p. 5 | ---p. -- |
| Eindtijd p. 3 p. 7 | ---p. -- |
| Het Lamp. 4 | ---p. -- |
| ---p. -- | ---p. -- |
In de laatste drie eeuwen voor Christus ontstond er onder het Joodse volk een soort heimwee naar het optreden van profeten. Waar waren de profeten die vroeger het volk vertroostten met de aanzegging van Gods heil? Het Joodse volk hoopte op de komst van de profeten.
Lees teksten over de hoop op profeten (1 Makkabeeën & Zacharia)
καὶ ἀπέθεντο τοὺς λίθους ἐν τῷ ὄρει τοῦ οἴκου ἐν τόπῳ ἐπιτηδείῳ μέχρι τοῦ παραγενηθῆναι προφήτην τοῦ ἀποκριθῆναι περὶ αὐτῶν (1Makk 4:46)
(Judas en de priesters) 46 ... legden de stenen op een passende plaats op de tempelberg, in afwachting van het optreden van een profeet die daarover een uitspraak zou doen. (1Makk 4:46 W95)
καὶ ἐγένετο θλῖψις μεγάλη ἐν τῷ Ισραηλ ἥτις οὐκ ἐγένετο ἀφ᾽ ἧς ἡμέρας οὐκ ὤφθη προφήτης αὐτοῖς (1Makk 9:27)
27 Israël werd heviger onderdrukt dan ooit, sinds het optreden van de laatste profeet. (1Makk 9:27 W95)
καὶ ὅτι οἱ Ιουδαῖοι καὶ οἱ ἱερεῖς εὐδόκησαν τοῦ εἶναι αὐτῶν Σιμωνα ἡγούμενον καὶ ἀρχιερέα εἰς τὸν αἰῶνα ἕως τοῦ ἀναστῆναι προφήτην πιστὸν (1Makk 14:41)
41 Ook was hij (koning Demetrius) ervan in kennis gesteld, dat de Judeeërs en hun priesters besloten hadden dat Simon voor altijd hun leider en hogepriester zou zijn - tenzij er een betrouwbaar profeet zou komen die anders zou beslissen. (1Ma 14:41 W95)
καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ λέγει κύριος ἐξολεθρεύσω τὰ ὀνόματα τῶν εἰδώλων ἀπὸ τῆς γῆς καὶ οὐκέτι ἔσται αὐτῶν μνεία καὶ τοὺς ψευδοπροφήτας καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἀκάθαρτον ἐξαρῶ ἀπὸ τῆς γῆς (Zach 13:2)
2 Op die dag - godsspraak van de HEER van de machten - vaag Ik de namen van de afgoden weg uit het land, zodat ze niet meer vernoemd worden; ook de profeten en de geest van onreinheid zal ik het land uitjagen. (Zach 13:2 W95)
De apocalypticus heeft niet veel vertrouwen in het heden. Het lijkt wel of de aanvechting hem teveel geworden is.
Hij richt zich op de eindtijd - dan zal de Heer ingrijpen. En zo kan hij het volk oproepen tot volharding.
Alle treurnis ten spijt, eenmaal komt die tijd van de totale overwinning van de Heer. In pakkende beelden en schrille kleuren beschrijft de apocalyptiek de huidige boze wereld, de chaos gestaag toeneemt, de demonische krachten van de eindtijd, en het oordeel op de Dag van de Heer.
Werkelijkheid en onwerkelijkheid spelen door elkaar. Symbooltaal te over. Alles draait om het openbaar-maken van het toekomstige heil. Aan dit openbare-maken ontleent dit genre zijn naam. “Apocalypsis” betekent “onthulling”, “ont-dekking”.
Apocalyptiek voor en na Christus
Er zijn apocalyptische gedeelten aan te wijzen in het boek Ezechiël en Jesaja, ook in het boek Joël en Zacharja.
Een zelfstandig genre is het pas in het boek Daniël, tenminste, als we ons beperken tot de Geschriften, het jongste onderdeel van de Joodse Bijbel.
Het onofficiële karakter, en vaak obscure ontstaan van apocalyptische geschriften, stond canonisatie (rond 150 v. Chr.) in de weg. Het verwondert ons niet dat Daniël tot de geschriften wordt gerekend als we weten, dat het in de Makkabese vrijheidsoorlog (jaren 60 van de tweede eeuw) is ontstaan. Daniël is dus gecanoniseerd, maar menig apocrief apocalyptisch werk is waard, even genoemd te worden:
1. IV Esra: gezaghebbend werk, ook in de Oude Kerk. Oudste stukken dateren van ±150 v. Chr.
2. Henoch: ook gezaghebbend. Het is gevonden in Ethiopische vertaling. Vandaar de naam: Ethiopische Henoch. Ontstaan valt in de laatste twee eeuwen v. Christus. Hieruit wordt geciteerd in Judas 14 e.v. (De Slavische Henoch is een heel ander werk)
3. De Apocalyps van Baruch: ontstaanstijd 70 na Christus. Weinig invloed op de Oude Kerk.
4. De Testamenten van de Twaalf Patriarchen: ontstaan ±100 voor Christus. Geringe invloed.
Zo zijn er nog vele “Testamenten” en “Apocalypsen” te noemen.
Sommige geschriften hebben we niet meer. Zoals de “Hemelvaart van Mozes”, voor een deel verloren gegaan. Daaruit hebben we een citaat in Judas 9!
Zo zijn we bij de apostelgeschriften, het zogenaamde Nieuwe Testament aanbeland.
In de tijd van Jezus bloeide de apocalyptiek. Begrijpelijk, in een tijd van strikte wetsonderhouding, verplicht door de religieuze leiders.
Het is belangrijk om na te gaan, hoe Jezus zich opgesteld heeft tegenover de apocalyptiek. Apocalyptiek als het in-beeld-brengen van de eschatologische verwachting is er bij hem, maar heel sober van karakter.
Beelden als:
het verschijnen van de Mensenzoon op de wolken;
het zitten van de discipelen op 12 tronen;
de zon wordt verduisterd;
de maan wordt bloed;
vallen van de sterren
zijn ontleend aan de apocalyptiek maar geven niets nieuws.
Paulus, zeer eschatologisch gezind, verliest zich nog minder in apocalyptiek.
De enkele beelden die hij gebruikt zijn:
het de Heer tegemoet gevoerd worden in de lucht;
de stem van de aartsengel;
het klinken van de bazuin;
het optreden van de zoon-der-verderfenis.
Het boek Apocalyps doet ons weer midden in de apocalyptiek terechtkomen.
Friedrich Heiler, beroemd godsdiensthistoricus, zegt dat dit boek op het eerste gezicht zich voordoet als een bont mozaïek, waartoe Babylonische-hellenistische kosmologie en oosterse astrologie, Pythagorese getallen mystiek, oud-testamentische en laat-joodse apocalyptiek, orfische voorstellingen van het hiernamaals en Perzisch-dualistische opvattingen over de eindtijd de bouwstenen hebben geleverd.
Gelukkig dat Heiler de woorden “op het eerste gezicht” gebruikt. Het gaat er ons nu om, vast te stellen wat zo in het algemeen het verschil is tussen joodse- en christelijke eschatologie is en in het bijzonder hoe zich dat manifesteert in het boek Openbaring.
Het is niet toereikend om het apocalyptische denken van het Nieuwe Testament geheel te verklaren vanuit een spanning tussen “Naherwartung” en “Parusieverzögerung”.
Het gevaar dreigt dan, dat we de persoon van Jezus Christus zien als een verlengstuk van de Heer. Dan maken wij hem tot een soort engel die Gods wil uitvoert, en daarvoor kunnen we wel bij de joodse apocalyptiek blijven.
De Joodse apocalyptiek leidt ons in in de geheimenissen van de kosmos en de toekomende dingen. Ze doet pogingen, de Dag van de Heer te traceren binnen een schema van ingewikkelde en mysterieuze berekeningen. Nee, zegt Jezus, die Dag weet alleen de Vader, Matt 24: 36.
Het gaat dus ook niet om een berekening of een bonte beschrijving van de Dag van de Heer.
De christelijke eschatologie is Christocentrisch.
En dat geldt ook voor de christelijke apocalyptiek van het boek Openbaring.
In traditionele beelden wordt ons getoond, dat heel de zogenaamde tussentijd - dat is
de tijd tussen Christus’ historische verschijning en de jongste dag - zijn betekenis,
zijn zin ontleent aan het werk van Jezus Christus op aarde.